با ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی، تمدنی نوین در گستره‌ای وسیع از جهان شکل گرفت که از اندلس تا هند امتداد داشت. این تمدن نوپا، برای رشد و تثبیت خود، ناگزیر از تعامل با تمدن‌های کهن پیش از اسلام بود. در این میان، تمدن ایران با پیشینه‌ای چند هزار ساله، نقشی بنیادین و تعیین‌کننده در شکل‌گیری و غنای هنر اسلامی ایفا کرد. بسیاری از شاخصه‌های بصری، مفهومی و ساختاری هنر اسلامی، ریشه در سنت‌های هنری ایران پیش از اسلام دارد؛ سنتی که پس از اسلام نه‌تنها از میان نرفت، بلکه در قالبی تازه، تداوم و تعالی یافت.
پیشینه هنر ایران پیش از اسلام

ایران پیش از اسلام، وارث تمدن‌های بزرگی چون هخامنشی، اشکانی و ساسانی بود. این تمدن‌ها دارای نظام‌های پیشرفته‌ی معماری، تزیینات، فلزکاری، پارچه‌بافی و نقش‌پردازی بودند.
از ویژگی‌های شاخص هنر ایران باستان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
گرایش به نظم، تقارن و هندسه
توجه به نمادپردازی و مفاهیم آیینی
مهارت در تزئینات معماری و نقش‌برجسته‌ها
ترکیب شکوه، سادگی و معنای درونی
این ویژگی‌ها بستری مناسب برای هم‌نشینی با جهان‌بینی توحیدی اسلام فراهم ساخت.
تداوم سنت ایرانی در بستر هنر اسلامی

با ورود اسلام به ایران، برخلاف تصور رایج، هنر ایرانی دچار گسست نشد، بلکه به‌تدریج در خدمت مفاهیم اسلامی قرار گرفت. هنرمندان ایرانی، با حفظ زبان بصری خود، مفاهیم جدیدی چون توحید، بی‌کرانگی و وحدت را در قالب‌های آشنا بازآفرینی کردند.
در نتیجه، هنر اسلامی نه یک هنر صرفاً عربی، بلکه هنری چندفرهنگی با محوریت سنت ایرانی شد؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از پژوهشگران، ایران را قلب تپنده‌ی هنر اسلامی می‌دانند.
تأثیر ایران بر معماری اسلامی
معماری اسلامی بیش از هر هنر دیگری، وامدار سنت معماری ایران است.

نمونه‌های این تأثیر عبارت‌اند از:
ایوان: عنصر شاخص معماری ساسانی که به‌طور گسترده در مساجد، مدارس و کاروانسراهای اسلامی به‌کار رفت.
گنبد: گنبدسازی ایرانی، به‌ویژه در دوره ساسانی، الگوی اصلی گنبدهای اسلامی شد.
چهارایوانی شدن مساجد: الگویی کاملاً ایرانی که بعدها در سراسر جهان اسلام گسترش یافت.
توجه به محوریت فضا و سلسله‌مراتب معنوی در معماری.
معماری اسلامی ایران، نه‌تنها بر سرزمین‌های اسلامی، بلکه بر معماری جهان اسلام از آسیای میانه تا آناتولی و شبه‌قاره هند تأثیر گذاشت.

نقش ایران در شکل‌گیری تزیینات اسلامی
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر اسلامی، تزئینات غیرتصویری است؛ حوزه‌ای که ایران در آن نقشی محوری دارد.
نقوش هندسی و اسلیمی
ریشه‌ی بسیاری از نقوش گیاهی و هندسی اسلامی را می‌توان در هنر ساسانی و حتی پیش‌تر جست‌وجو کرد. این نقوش در هنر اسلامی به اوج پیچیدگی و معنابخشی رسیدند و نمادی از وحدت در کثرت شدند.
کاشی‌کاری و رنگ
فن کاشی‌کاری، به‌ویژه در ایران، به سطحی بی‌سابقه از ظرافت و تنوع رنگ رسید و بعدها به دیگر مناطق اسلامی منتقل شد.
تأثیر تمدن ایران بر خوشنویسی اسلامی
اگرچه خط عربی بستر نوشتاری قرآن بود، اما زیبایی‌شناسی و تحول هنری خوشنویسی اسلامی تا حد زیادی مرهون ذوق و خلاقیت ایرانیان است.

ایرانیان با:
خلق و تکامل خطوطی چون نستعلیق
تبدیل نوشتار به عنصر مستقل هنری
پیوند شعر، معنا و فرم
خوشنویسی را از ابزار نگارش به مرتبه‌ای متعالی از هنر رساندند. خوشنویسی در ایران، پلی شد میان ادبیات، عرفان و تصویر.
هنر کتاب‌آرایی و نگارگری
نگارگری ایرانی، یکی از درخشان‌ترین جلوه‌های تأثیر ایران بر هنر اسلامی است. این هنر، با وجود پرهیز از واقع‌گرایی صرف، جهانی سرشار از معنا، رنگ و روایت می‌آفریند.

ویژگی‌های نگارگری ایرانی:
فضای تخت و نمادین
رنگ‌های زنده و شاعرانه
روایت عرفانی و حماسی
تأثیرپذیری از ادبیات فارسی
این سنت، بعدها بر هنر تصویری در دیگر سرزمین‌های اسلامی اثر گذاشت.
نقش اندیشه ایرانی در روح هنر اسلامی
فراتر از فرم و تکنیک، تمدن ایران تأثیری عمیق بر روح و اندیشه هنر اسلامی داشت. مفاهیمی چون:
سیر از ظاهر به باطن
توجه به معنا به‌جای تقلید صرف از طبیعت
پیوند هنر با عرفان و حکمت
از اندیشه‌های کهن ایرانی و عرفان اسلامیِ بالیده در ایران سرچشمه می‌گیرند.

نتیجه‌گیری
هنر اسلامی بدون درک نقش تمدن ایران، قابل فهم نیست. ایران نه‌تنها یکی از پذیرندگان اسلام، بلکه یکی از سازندگان اصلی زبان هنری آن بود. تمدن ایرانی با پیشینه‌ی غنی خود، به هنر اسلامی عمق، تنوع و هویتی ماندگار بخشید. این تأثیر، نه در قالب تقلید، بلکه در شکل گفت‌وگویی خلاق میان سنت و دین شکل گرفت؛ گفت‌وگویی که ثمره‌ی آن، یکی از غنی‌ترین میراث‌های هنری تاریخ بشر است.